Archive | พฤษภาคม, 2012
รูปภาพ

banpote

12 พ.ค.

banpote

โฆษณา

พุทธ-คริสต์ในทรรศนะท่านพุทธทาส

12 พ.ค.

พุทธ-คริสต์ในทัศนะท่านพุทธทาส

บทที่ 1  


ประโยชน์ของการศึกษาศาสนาเปรียบเทียบ

        ท่านสาธุชน ผู้มีความสนใจในธรรมทั้งหลาย การบรรยายประจำวันเสาร์เป็นครั้งแรกแห่งภาคมาฆบูชาในวันนี้ อาตมาจะได้บรรยายข้อความพิเศษเป็นชุดหนึ่งตามเคย ก็ให้ชื่อการบรรยายชุดนี้ว่า ใจความแห่งคริสตธรรมเท่าที่พุทธบริษัทควรทราบ และจะได้กล่าวโดยหัวข้อย่อยเฉพาะครั้งที่หนึ่งเป็นการปรารภเรื่องก่อนว่า ประโยชน์ของการศึกษาศาสนาเปรียบเทียบ เค้าเรื่องทั้งหมดนั้นจะแสดงให้เห็นว่า ใจความแห่งคริสตธรรมเท่าที่พุทธบริษัทควรทราบ มันก็มีเรื่องมาก ยืดยาวพอที่จะพูดกันหลายครั้งเฉพาะครั้งๆ ก็จะมีชื่อต่างๆกันไปตามที่จะพูดในประเด็นไหน ฟังดูแล้วบางคนจะคิดว่าอาตมาจะแสดงเรื่องของพระเยซู เอามาให้ท่านทั้งหลายนั่งพนมมือไหว้แต้อยู่อย่างนี้ มันก็น่าหัว ถ้าเข้าใจอย่างนั้นก็เข้าใจเสียใหม่ให้ถูกต้องว่าเราจะพูดกันถึงธรรมะ ซึ่งเป็นของสากล ของธรรมชาติ แม้จะมีอยู่ในศาสนาอื่นๆ เขาเรียกว่าศาสนาชื่ออื่น แต่ในนั้นก็มีธรรมะ ถ้าเราไม่เห็นแก่ตัว ไม่ยึดถือดื้อรั้นด้วยทิฐิของตัว ก็จะพยายามมองหาให้พบว่า ธรรมะในศาสนาชื่ออื่นมีอยู่อย่างไร เมื่อพบตัวธรรมะแล้ว เราก็ไหว้ได้สนิทมือเช่นเดียวกับในอิฐ ในหิน ในปูน ในโลหะทองแดงที่เอามาทำเป็นพระพุทธรูป เราก็ค้นหาจนพบธรรมะ ในอิฐ ในปูน ในหิน เหล่านั้น ถึงคุณของพระพุทธเจ้า แล้เราก็ไหว้ได้ ไม่ใช่เราไหว้อิฐ ไหว้ปูน

        ทีนี้ในศาสนาอื่น ก็มีธรรมะที่เราอาจจะค้นพบมองเห็นได้แล้วเราก็ไหว้ได้อย่างเดียวกัน ทำไมเราจึงมาทำการศึกษาเปรียบเทียบศาสนาต่างๆ เพื่อความเข้าใจอันดีต่อกัน ทั้งนี้ก็เพราะว่ามันมีความจำเป็นหรือมีเหตุผล ที่จะทำเช่นนั้น ท่านทั้งหลายทุกคนที่เป็นพุทธบริษัท ท่านก็ตะโกนอยู่แทบทุกวันว่า สัตว์ทั้งหลายเป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตายด้วยกันทั้งหลายทั้งสิ้น แล้วท่านจะถือว่าพวกที่นับถือศาสนาอื่นนั้นไม่เป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตายกับเราหรืออย่างไร ถ้าเราไม่ถือ เราก็จะเป็นคนพูดไม่จริง ถ้าเราถือ เราต้องถือว่าสัตว์ทั้งหลายไม่ว่าเขาจะนับถือศาสนาอะไร เขาก็เป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตายต่อเรา เราก็ต้องมีความรัก มีความเมตตากรุณา คบหาสมาคมช่วยเหลือเกื้อกูลกันสุดความสามารถที่เราจะช่วยกันได้ เราต้องมีความเข้าใจต่อกันและกัน จนไม่มีความรังเกียจกัน เดี๋ยวนี้ ท่านลองคิดดูเถิดว่า เรายังไม่ความสนิทใจต่อกัน เมื่อเราเห็นเขาถือศาสนาอื่น เรารู้สึกว่า เขาเป็นคนนอกศาสนาของเรา เรามองดูเขาอย่างเป็นคนที่น่ารังเกียจ เอาที่นั่งอยู่นี่แหละทุกคน เมื่อมองเห็นคนถือศาสนาอื่นแล้วท่านรู้สึกอย่างไร แล้วท่านใช้คำพูดคำจากับเขาเหล่านั้นอย่างไร บางทีท่านจะใช้คำว่า พวกนั้น พวกนี้ แล้วก็ใช้คำว่า มัน นี่ยกตัวอย่างอย่างนี้ พวกชาวพุทธบางคนนี่แหละ จะเรียกว่าพวกคริสเตียนว่า มันว่าอย่างนั้น พวกอิสลามมันว่าอย่างนี้ ใช้คำว่าพวก แล้วยังใส่มันอีกด้วย อย่างนี้จะเป็นมิตร เป็นเพื่อนเกิด แก่ เจ็บ ตายกันได้อย่างไร

        อาตมามีความมุ่งหมายอย่างนี้แหละ ที่ว่าเราเลิกคำว่าพวกอื่น โดยความเป็นพวกอื่นกันเสียที เอามาเป็นพวกเดียวกัน คือเป็นเพื่อน เกิด แก่ เจ็บตายด้วยกันเสียที แล้วเราก็จะมีความเป็นชาวพุทธมากขึ้น ถ้าเรากีดกันคนพวกหนึ่งออกไว้ในฐานะที่เป็นคู่ปรปักษ์อย่างนี้ ความเป็นชาวพุทธของเราก็น้อยลง คือเราไม่สามารถจะรักใคร่เมตตาปรานีแก่สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงโดยแท้จริงได้ ฉะนั้นการทำความเข้าใจกันให้ดีในข้อนี้ จะมีประโยชน์แก่ความเป็นชาวพุทธของเรานั่นเอง

        สำหรับอาตมานั้น ท่านทั้งหลายก็ได้ทราบได้ยิน ได้ฟังมาหลายหนแล้วว่า อาตมามีปณิธานที่ตั้งไว้ 3 ประการด้วยกัน

        ข้อที่ 1 คือจะทำความเข้าใจระหว่างศาสนาให้จนได้

        ข้อที่ 2 จะทำให้ทุกคนเข้าใจถึงหัวใจแห่งศาสนาของตนๆ และ

        ข้อที่ 3 จะช่วยทุกคน ถอนตัวออกมาเสียจากวัตถุนิยม คือ ความลุ่มหลงในเรื่องเนื้อหนัง อาตมามีปณิธานที่ตั้งไว้อย่างแน่วแน่อย่างนี้ จนตลอดชีวิต พูดไว้เสียเลยว่า จนตลอดชีวิต

        เพราะฉะนั้น การทำความเข้าใจกันระหว่างศาสนา ก็เป็นสิ่งที่ต้องทำและคงจะทำต่อไป แล้วก็ทำมากขึ้น แล้วข้อ 2 ที่ว่าทำให้ทุกคนเข้าถึงหัวใจของศาสนาของตนๆ นี่มันสำคัญมาก ถ้าแต่ละคนๆ ไม่เข้าถึงหัวใจแห่งศาสนาของตนๆแล้ว จะเป็นเหตุให้เรารู้สึกว่า ศาสนาแต่ละศาสนามันแตกต่างกัน จนเป็นข้าศึกแก่กัน แต่ถ้าทุกคนเข้าถึงหัวใจแท้ๆ ของศาสนาของตนแล้วนั่นแหละ จึงจะรู้สึกว่า ทุกศาสนามีความเหมือนกัน ตรงที่ต้องการให้คนหมดความเห็นแก่ตัวจนกระทั่งหมดตัวตน ไม่มีกิเลสไปตามอำนาจแห่งตัวตน เขาจะเข้าใจข้อนี้ได้ ก็ต่อเมื่อเข้าใจถึงหัวใจแห่งศาสนาของแต่ละคนๆ เท่านั้น

        อาตมาบอกคนที่มาเยี่ยมมาหาจนเป็นเพื่อนฝูงกัน แต่เขาเป็นฝรั่งบ้าง เป็นคริสเตียน อาตมายังบอกเขาว่า ไม้กางเขน เครื่องหมายกางเขนที่แขวนอยู่ที่คอของคุณนั่นแหละ คือหัวใจของพุทธศาสนา ไม้กางเขนนั่นน่ะ มันเป็นสัญลักษณ์แห่งการตัดเสียซึ่งตัวกู ของกู ไม้อันที่เป็นเสา คืออักษรตัวไอ I มันคือตัวฉันหรือตัวกู และอันขวางนั้น คือตัดเสียซึ่งฉันและกู สัญลักษณ์กางเขนก็คือสัญลักษณ์แห่งการตัดเสียซึ่งตัวกูและของกู นั่นคือหัวใจของพุทธศาสนา เขาฟังด้วยความยินดี ด้วยความพอใจ เพราะว่ามันมีผลทำให้รักใคร่กันได้ เดี๋ยวนี้พุทธบริษัทเรา ไม่มองเห็นว่าไม้กางเขนน่ะมันมีความหมายอย่างนั้น รู้สึกรังเกียจว่าเป็นสัญลักษณ์ของศาสนาอื่น หรือเป็นสัญลักษณ์ของการจับมาฆ่าเสียให้ตาย ตรึงไม้กางเขน เราก็รู้สึกขยะแขยง แต่ชาวคริสต์เขาถือเป็นสัญลักษณ์ศักดิ์สิทธิ์ของพระเยซู ผู้เสียชีวิตเพื่อไถ่บาปของมนุษย์ คือยอมเสียชีวิตเพื่อให้มนุษย์รู้จักพระเจ้า คล้ายว่าเป็นบันไดสำหรับไปหาพระเจ้า จะไปหาพระเจ้าต้องไปทางสัญลักษณ์กางเขน เราก็บอกเขาว่าจะไปสู่นิพพานหรือสิ่งสูงสุดก็ต้องไปทางสัญลักษณ์กางเขน คือตัดตัวกูเสีย หมดตัวกู แล้วก็ถึงนิพพานอย่างนี้เป็นต้น

        นี่อาศัยการที่เข้าถึงหัวใจแห่งศาสนาของตนๆ เท่านั้น จึงจะทำความเข้าใจประนีประนอมอะไรกันได้ทำนองนี้ จึงเป็นความจำเป็นอย่างยิ่งที่คนแต่ละคน จะต้องเข้าใจถึงหัวใจแห่งศาสนาของตนๆ จึงจะทำความเข้าใจกับศาสนาอื่นได้ โดยเอาเนื้อหาสาระอันแท้จริงเป็นหลัก อย่าเอาผิว เปลือกนอก พิธีรีตอง แต่งเนื้อแต่งตัวอย่างนั้นอย่างนี้เป็นหลัก นั่นมันไม่ทำให้เข้ากันได้ แต่ถ้าเอาเนื้อในมาเป็นหลักแล้ว มันก็จะเข้ากันได้

        เรื่องนี้เคยเปรียบเทียบให้ฟังว่า เหมือนกับน้ำทั้งหลาย หลายๆชนิด น้ำหวาน น้ำส้ม น้ำปัสสาวะ น้ำครำ น้ำฝน น้ำกลั่น น้ำอะไรก็ตาม ในนั้นมีน้ำทั้งนั้น มีน้ำอันบริสุทธิ์ทั้งนั้น ในน้ำฝนก็มีน้ำอันบริสุทธิ์ ในน้ำปัสสาวะ ในน้ำครำมันก็มีน้ำอันบริสุทธิ์ แต่มันมีของสกปรกเจืออยู่ เราเอาสิ่งที่เข้าไปเจือนั้นออกเสีย ก็จะเหลือแต่น้ำอันบริสุทธิ์ได้ด้วยกันทุกน้ำ

        นี่เรามองดูศาสนาทั้งหลาย ว่ามันจะผิดกันบ้าง ก็เรื่องของเปลือกนอก แต่เนื้อในแท้ๆแล้ว ก็คือธรรมสำหรับทำให้คนพ้นจากความยึดถือตัวตน แล้วก็ไม่มีความทุกข์ นี่มันอยู่ที่ตรงนี้

        ขอให้เราตั้งใจที่จะเข้าถึงหัวใจของพระศาสนาของตนๆ ด้วยกันทุกๆคน ด้วยกันทุกๆศาสนา แล้วก็จะพบสิ่งที่เป็นน้ำที่เหมือนกันหมด แล้วเราก็จะรักใคร่กัน เราก็จะพูดได้สนิทเต็มปากว่า สัตว์ทั้งหลายเป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตายด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้น เพราะว่าเขาจะนับถือศาสนาอะไรก็ตาม แต่เขาก็มีปัญหาความเกิด ความแก่ ความเจ็บ ความตายด้วยกันทั้งนั้นแหละ มันเหมือนกันอย่างนั้น นี่เราจะมาหาวิธีที่จะแก้ปัญหาเหล่านี้ให้ได้ มันแก้ได้ ก็ต้องเรียกว่าเหมือนกัน แม้ว่าวิธีจะต่างกันบ้าง แต่ถ้ามันได้ผลเป็นอย่างเดียวกันมันก็ใช้ได้ เราจึงต้องเข้าถึงหัวใจของศาสนาของตนเสียก่อน แล้วจึงค่อยทำความเข้าใจกันในระหว่างศาสนา การเปรียบเทียบก็จะทำได้ดี

        ทีนี้ปณิธานในข้อที่ 3 ที่ว่าจะช่วยให้คนถอนตัวออกมาเสียจากวัตถุนิยมนั่นแหละยิ่งสำคัญ ถ้าว่าไม่ถอนตัวออกมาเสียจากวัตถุนิยม ไปนับถือศาสนาวัตถุนิยม แล้วก็ไม่มีศาสนาไหนเลย นอกจากศาสนาเนื้อหนัง ศาสนาแท้จริงต้องการจะให้คนไม่หลงในวัตถุนิยม ทุกศาสนามุ่งหมายอย่างนี้ ผลที่จะได้รับจากทุกๆศาสนา ก็อยู่ตรงที่คนถอนตัวออกมาเสียจากวัตถุนิยมได้ มาเป็นอิสระ ไม่ตกเป็นทาสของกิเลส

        ปณิธานทั้ง 3 ข้อนี้ มันเกี่ยวข้องกันอย่างที่จะแยกกันไม่ได้ ในการที่จะทำการเปรียบเทียบระหว่างศาสนา คือต้องเอาหัวใจศาสนามาเปรียบเทียบกัน แล้วก็เปรียบเทียบกันในข้อที่ว่า ทุกศาสนาต้องการจะเอาชนะวัตถุนิยมนี้จริงไหม

        เมื่อปณิธานของอาตมาเป็นส่วนตัวมีอยู่อย่างนี้ ก็ต้องหาโอกาสทำอย่างนี้ แล้วก็ได้พยายามทำมาเรื่อยๆ คราวละเล็กละน้อยในการทำความเข้าใจในระหว่างศาสนา แต่มาถึงปีนี้ อยากจะทำจริงสักหน่อย คือจะบรรยายเป็นคำบรรยายทั้งชุดเลย เพื่อการเปรียบเทียบระหว่างศาสนา เป็นครั้งๆไป แล้วก็ให้ชื่อของเรื่องนี้ว่า ใจความแห่งคริสธรรมเท่าที่พุทธบริษัทควรทราบ ทำไมยกเอาแต่ศาสนาคริสต์ ก็เพราะเห็นว่า มันพอ คือเอาศาสนาคริสต์เป็นหลัก ในบรรดาศาสนาที่มีพระเจ้าเป็นเครื่องยึดถือ เราเอาศาสนาคริสต์เป็นหลักศาสนาเดียวก็พอ ศาสนายิวหรือศาสนาอิสลาม ก็มีหลักเกณฑ์เดียวกัน คือในบรรดาศาสนาที่มีพระเจ้าฝ่ายตะวันตกนั้น ก็มีหลักเกณฑ์อย่างเดียวกัน ขอให้เข้าใจว่า มันก็เท่ากับทำความเข้าในระหว่างศาสนาทุกศาสนา

        ทีนี้อยากจะบอกถึงประโยชน์ล่วงหน้า ว่ามันจะมีประโยชน์อะไรในการที่จะทำความเข้าใจระหว่างศาสนา ขอให้คิดดูว่า ถ้าทุกๆศาสนามีผู้เข้าถึงหัวใจแล้วมันก็เข้ากันได้ ไม่เป็นที่รังเกียจแก่กันและกันนี้ มันจะมีประโยชน์อะไร

        อาตมาอยากจะกล่าวว่ามันมีประโยชน์หลายชั้นทีเดียว มันเป็นผลดีระหว่างชาติ คือชาติต่างๆในโลกนี้ ก็มีกันหลายสิบชาติ แต่ละชาติก็มีศาสนาของตนๆ เพื่อยึดมั่นในศาสนาของตนๆ แล้ก็ดูหมิ่นดูถูกศาสนาของชาติอื่นๆ แล้วบางทีก็เอาศาสนานั่นแหละ เป็นเครื่องทำความแตกต่าง ไม่รักไม่สามัคคีกันได้ บางทีก็เอาศาสนาเป็นเครื่องมือทางการเมือง เพื่อจะกลืนชาติอื่น ด้วยจิตที่ไม่เป็นธรรม หรือด้วยจิตที่ไม่หวังดี นี่ก็คือการที่เรามีศาสนาเป็นปฏิปักษ์ต่อกัน ถ้ามันกลายเป็นว่ามีศาสนาที่เข้ากันได้ หรือเป็นอย่างเดียวกันโดยหัวใจแล้ว การกระทำอย่างนี้มันก็มีไม่ได้ นี่อาตมาเห็นว่ามันเป็นผลดีในระหว่างชาติต่างๆที่มีอยู่ในโลกนี้ ถ้าเราทำความเข้าใจกันได้ในระหว่างศาสนา และทำให้ศาสนามันเข้ากันได้ ข้อแรกมีผลดีในระหว่างชาติต่างๆในโลก

        ข้อที่ 2 มันจะมีผลดี แม้ภายในชาติๆเดียว ในชาติเดียวก็มีคนถือศาสนาหลายศาสนา บางทีก็ยึดเอาศาสนานั่นแหละเป็นเครื่องมือสำหรับทำการขัดแย้งต่อกันและกัน แม้ในประเทศไทยเรานี้ก็มองเห็นได้ว่ามีข้อขัดแย้งในทางศาสนา ก็เป็นเครื่องทำความยุ่งยากลำบากหรือกระทบกระทั่งเบียดเบียนกันก็มี เช่นทางปักษ์ใต้ถือศาสนาหนึ่ง ภาคกลาง ภาคเหนือถืออีกศาสนาหนึ่ง เป็นเหตุให้มองกันเหมือนกับว่าเป็นคนละพวก หรือเป็นคนละชาติ แล้วก็อาศัยศาสนานั่นแหละเป็นเครื่องแบ่งแยกให้มันเป็นส่วนน้อยๆไป เช่นเดียวกับที่ประเทศอินเดียถือแบ่งแยกออกเป็นเสี่ยงๆ ตามพวกที่ถือศาสนาอะไร อย่างนี้เป็นต้น ผลดีจะเกิดขึ้นในชาติ แม้ว่าจะถือศาสนาต่างกัน แล้วก็จะเข้ากันได้อย่างสนิท อย่างกับน้ำกับน้ำนม ถ้าไม่อย่างนั้นแล้วมันก็จะเหมือนน้ำกับน้ำมันอยู่เรื่อยไป จะเอามาใส่ในไหเดียวกัน มันก็ยังไม่เข้ากัน มันก็มีเรื่อง ฉะนั้นถ้าเราอยู่ร่วมชาติประเทศกัน แม้จะถือศาสนาต่างกัน แต่ถือหัวใจของศาสนาอันแท้จริง ที่มันเข้ากันได้ ปัญหามันก็จะไม่มี แม้ในทางการเมือง จนจะแบ่งแยกดินแดนเป็นต้น

        ข้อที่ 3 มันจะเป็นผลดีระหว่างญาติ คนเราทุกคนมันมีญาติ ทีนี้บางทีญาติบางคนถือศาสนาอื่น แล้วก็รู้สึกตะขิดตะขวง บางทีก็ขยะแขยง เพราะว่าเราไม่รู้ว่าศาสนาของเขานั้น มันคืออย่างไร แม้แต่ศาสนาของเราเอง เราก็ยังไม่รู้ว่ามันเป็นอย่างไร เราก็ยังเข้าไม่ถึงหัวใจศาสนาของเรา แล้วเราก็ยิ่งไม่เข้าใจหัวใจของศาสนาของผู้อื่น แม้ที่เป็นญาติกับเรา เพราะฉะนั้นในหมู่ญาติที่เผอิญไปถือศาสนาต่างกัน จึงหาความรักใคร่อันแท้จริงไม่ค่อยจะได้ ถ้าเราทำให้ศาสนาเข้ากันได้ มันก็ไม่มีปัญหาในเรื่องนี้

        ทีนี้จะดูถึงว่าเป็นผลดีข้อ ที่ 4 เป็นผลดีระหว่างบุคคลเราอยู่ในแผ่นดินนี้เอง ก็อยู่กันเป็นคนๆ แต่ละคนๆ ไม่ได้เป็นญาติกัน แต่มันก็อยู่กันเป็นคนๆไป แล้วก็ถ้ามีศาสนาที่มีหัวใจเป็นอันเดียวกัน เรียกชื่อต่างกัน แต่เนื้อแท้เนื้อในเข้ากันได้ ไม่รังเกียจกัน ปัญหาระหว่างบุคคลก็ไม่มีที่จะมีน้ำใจชนิดที่ไม่สนิทสนมไม่รักใครไม่กลมเกลียว ทีนี้ถ้าเราจะมีเพื่อนเข้ามาสักคน แต่พอเห็นว่าเขาถือศาสนาอื่น เราก็นึกระแวง ไม่ไว้ใจเสียบ้าง เราก็นึกรังเกียจล่วงหน้าเสียบ้างแล้ว มิตรภาพก็ขยายตัวออกไปไม่ได้ ในระหว่างบุคคลที่ถือศาสนาต่างกัน นี่เราจะเห็นว่าถ้าทำความเข้าใจระหว่างศาสนากันได้ มันก็มีผลดี แม้ในการสังคมกันระหว่างบุคคลแต่ละบุคคล

        ทีนี้ในข้อที่ 5 ข้อสุดท้าย จะเป็นผลดี แม้ในระหว่างผัวเมีย ผัวเมียบางคู่ไม่ได้ถือศาสนาเดียวกัน ในศาสนาคริสเตียน บทบัญญัติเช่นคำสอนของนักบุญเปาโล นี่ก็อนุญาตให้แต่งงานกับคนต่างศาสนาได้ พวกที่เป็นคริสตศาสนิกชน แต่งงานกับคนต่างศาสนาได้ เขาไม่ได้ห้าม แต่ลองคิดดูเถิดว่า ผัวเมียกัน ถือศาสนาต่างกัน และเขาเข้าใจกันไม่ได้ในความแตกต่างของศาสนา มันจะสนิทสนมกันได้อย่างไร มันต้องมีเรื่องกวนประสาทได้ ทีนี้ถ้าเราทำความเข้าใจได้ ในระหว่างศาสนาแล้ว ก็จะไม่มีปัญหาอะไร แม้ในระหว่างผัวเมียทีถือศาสนาต่างกัน

        อาตมาเห็นประโยชน์อย่างนี้ จึงพยายามหาช่องทางที่จะทำความเข้าใจกันในระหว่างศาสนา ให้เข้าถึงเนื้อในของศาสนา แล้วเราก็จะกลายเป็นคนๆ เดียวกันได้ ถือศาสนาเดียวกันได้ ภายนอกจะมีรูปร่างต่างกัน เรียกชื่อต่างกันก็ไม่เป็นไร

        นี่คือผลหรืออานิสงส์ที่อยากจะบอกให้ล่วงหน้า ว่าถ้าเราถือศาสนาที่เข้ากันได้ มันจะเป็นผลดีอย่างนี้

        ทีนี้ก็จะพูดถึงการเปรียบเทียบ คือการศึกษาศาสนาเปรียบเทียบ ถ้าเราไม่ทำการศึกษาเปรียบเทียบ เราก็จะไม่พบความเหมือนกัน แต่ขอบอกให้ทราบว่าการเปรียบเทียบนั้น มันจะมีผล 2 ทาง ตามปกติการเปรียบเทียบจะมีผลเป็น 2 ทาง ทางหนึ่ง มันเปรียบเทียบให้เห็นว่าแตกต่างกัน แยกกัน เข้ากันไม่ได้ อีกทางหนึ่งก็เปรียบเทียบให้เห็นว่ามันเหมือนกัน โดยสาระสำคัญ แล้วก็เข้ากันได้ ฉะนั้นระวังให้ดี ที่พูดว่าเปรียบเทียบๆนั้น มีผลอยู่ 2 ทางตรงกันข้าม ทางหนึ่งยิ่งเปรียบเทียบยิ่งเห็นความแตกต่าง เพราะมันทำด้วยใจค้นหาความแตกต่าง ยิ่งเปรียบเทียบก็ยิ่งเห็นความแตกต่าง ก็เลยเกลียดน้ำหน้ากัน ไม่อยากมอง อีกทางหนึ่งมันทำการเปรียบเทียบด้วยจิตใจที่เป็นธรรม หรือด้วยความหวังดีก็ตาม มันก็เปรียบเทียบไปในทางที่จะให้มันเข้ากันได้ มันก็เพื่อจะได้ร่วมมือกัน ฉะนั้นระวังเถอะว่าการเปรียบเทียบนั้นมันจะให้ผลเป็น 2 แพร่งอยู่อย่างนี้เสมอไป

        ถ้าจะเปรียบเทียบกันระหว่างศาสนา เราก็จะต้องทำการเปรียบเทียบให้ดี ด้วยจิตใจที่เป็นธรรมก่อน แล้วก็ด้วยความหวังดีต่อโลก หวังดีต่อมนุษย์ เราจะทำการเปรียบเทียบระหว่างศาสนานี้ก็เพื่อจะให้เป็นประโยชน์ให้เป็นผลดีต่อทุกคนในโลกหรือต่อโลก ถ้าเราตั้งใจอย่างนี้แล้ว เราจะพบหนทาง หรือพบสิ่งที่มันเข้ากันได้กลมกลืนกันไปได้เรื่อย ไม่มีการแตกแยก การเปรียบเทียบที่เราจะทำกันเรื่อยๆไปนี้ จึงเป็นความหวังดีต่อมนุษย์ในโลก หรือต่อศาสนานั่นเอง

        ทีนี้ก็มาถึงการที่จะเปรียบเทียบนั้น มันขึ้นอยู่กับการตีความ ตีความถ้อยคำก็ได้ ตีความในท้องเรื่องเนื้อเรื่องเป็นประเด็นๆไปก็ได้ มันต้องตีความให้ถูกต้อง ให้เหมาะสำหรับจะเอามาเปรียบเทียบเพราะมันอาจจะตีความไปในทางที่ไกลออกไปๆไม่เหมาะที่จะนำมาเปรียบเทียบ คือว่ายิ่งเอามาเปรียบเทียบก็ยิ่งเห็นแตกต่าง ไม่เห็นในทางที่จะให้เข้ากันได้ ฉะนั้นเราจะต้องตีความหัวข้อของศาสนาหลักธรรมนั้นๆให้ถูกต้อง ให้เหมาะสำหรับจะเอามาเปรียบเทียบ

        และอีกอย่างหนึ่งก็จะต้องรู้จักใช้ภาษาธรรม อย่ารู้จักใช้แต่ภาษาคน ความหมายในภาษาธรรมนั้น ก็พูดกันมามากแล้ว คงจะยังจำได้กันอยู่ทุกคน ในภาษาที่คนเราพูดนี้มี 2 ชนิด ภาษาคนก็มี ภาษาธรรมก็มี โดยเฉพาะในทางศาสนาแล้วก็ยิ่งมีเป็น 2 ภาษา เช่นว่าความตายอย่างนี้ ตายทางเนื้อหนัง เอาไปฝัง เอาไปเผา อย่างนี้เป็นความตายในภาษาคน ถ้ามันตายจากความดี ตายจากความหมดดี มีแต่ความทุกข์ นี่ก็เรียกว่าตายในภาษาธรรม เกิดจากท้องแม่ นี่ก็เรียกว่าเกิดในภาษาคน ถ้าเกิดด้วยอำนาจอวิชชาตัณหาว่าตัวกู ว่าของกู เป็นอุปาทานอย่างนี้ ก็เรียกว่าเกิดในภาษาธรรม

        ตัวอย่างภาษาคนภาษาธรรมมีอยู่ในพระพุทธศาสนา ในศาสนาอื่น โดยเฉพาะศาสนาคริสเตียน ที่เราจะทำการเปรียบเทียบ ก็เป็นอย่างนั้นเหมือนกัน เช่นคนว่าตายอย่างนี้ ตายอย่างภาษาคนก็มี ตายในความหมายภาษาศาสนาก็มี เช่นพระเจ้าสั่งว่า ผัวเมียคู่นี้อย่ากินผลไม้ของต้นไม้นี้เข้าไป กินแล้วจะตาย มันก็ไม่ตายอย่างที่ว่าเอาไปเผาไปฝัง มันตายชนิดที่ว่ามีบาปเกิดขึ้น สำหรับจะต้องเป็นทุกข์ทรมานต่อไป คือเขาไปยึดถือเรื่องความดีความชั่วเข้าแล้วก็ตาย คือมีความทุกข์ตลอดไป อย่างนี้เป็นต้น

        นี่เราต้องยอมตีความในภาษาธรรมให้ถูกต้องด้วยกันทุกศาสนา แล้วก็มาใช้ทำการเปรียบเทียบ การเปรียบเทียบนั้นก็จะมีประโยชน์อย่างยิ่ง คือเปรียบเทียบสำหรับให้มันเข้ากันได้ ให้มันร่วมมือกันได้ในที่สุด

        จะยกตัวอย่างให้ฟัง จะว่ามันน่าขันก็น่าขัน น่าเศร้าก็น่าเศร้า เมื่อชาวคริสต์กับชาวพุทธ มาทำการสนทนากัน เพื่อจะเกิดความเข้าใจต่อกัน พวกที่เป็นชาวพุทธในประเทศลังกาบางคนเขาก็แย้งว่ามันเป็นไปไม่ได้ เช่นที่ว่าท่านมีพระเจ้า เราไม่มีพระเจ้า เข้ากันไม่ได้เสียแล้ว อย่ามาพยายาม ป่วยการ ศาสนาฉันไม่มีพระเจ้า ศาสนาคุณมีพระเจ้า ก็พูดกันไม่ได้ ก็ไม่ต้องพูดกัน บางทีก็กระแหนะกระแหนมากไปถึงว่า พระศาสดาของคุณเป็นลูกพระเจ้า ศาสดาของฉันเป็นลูกคน มันจะพูดกันได้อย่างไร นี่เขากระแหนะกระแหนพระเยซูเป็นลูกพระเจ้า ส่วนพระพุทธเจ้านั้นเป็นลูกคน หรือว่าศาสนาของคนมันพูดลงมาจากข้างบน ศาสนาของฉันมันพูดขึ้นไปจากข้างล่าง มันหาแง่ที่จะกระแหนะกระแหนกระทบกระทบกระเทียบอย่างนี้ มันก็เลยพูดกันไม่รู้เรื่อง อย่างที่เรามักจะยืนยันว่า ศาสนาพุทธเป็นศาสนาปัญญา ศาสนาคริสต์นั้นเป็นศาสนาศรัทธา จะเอามาเปรียบเทียบกันได้อย่างไร แล้วก็ไม่ยอมทำการเปรียบเทียบ มองกันในแง่ที่ดูหมิ่นถิ่นแคลนซึ่งกันและกัน ถ้าขืนมองกันอย่างนี้แล้วละก็ ไม่มีทางจะทำได้ สำหรับการเปรียบเทียบให้รักใคร่ ให้กลมกลืนกัน

        ในข้อที่ยืนยันว่า แกไม่มีพระเจ้า แกมีพระเจ้า มันก็ต้องพูดกันใหม่ว่า ฉันก็มีพระเจ้าในความหมายอย่างหนึ่ง เช่นที่เราพูดกันที่นี่ว่า กฎของธรรมะ สัจธรรมที่เป็นพระเจ้า ก็มีพระเจ้าด้วยกัน คือมีสิ่งที่สร้างสิ่งทั้งปวงมาด้วยกัน มีสิ่งที่ควบคุมสิ่งทั้งปวง มีสิ่งที่ทำลายสิ่งทั้งปวง มีสิ่งที่ดูแลสัตว์โลกตลอดเวลาในที่ทั้งปวง นี่ก็มีเหมือนกัน ก็พูดกันได้ มีพระเจ้าด้วยกัน รูปร่างจะแตกต่างกันนั้นไม่เป็นไร แต่เรามีพระเจ้าที่ทำหน้าที่ได้อย่างเดียวกัน ข้อที่ว่าพระเยซูเป็นลูกพระเจ้า พระพุทธเจ้าเป็นลูกคนนั้น มันก็ไม่แปลก เพระว่ามันไม่ได้อยู่ที่ตรงนั้น มันอยู่ที่ว่าท่านสอนว่าอย่างไร ถ้าท่านสอนไม่ให้คนเห็นแต่ตัวเหมือนกัน มันก็ควรจะไปด้วยกันได้ ไม่ใช่จะไปกระแหนะกระแหนว่า แกพูดมาจากข้างบน ฉันพูดขึ้นไปจากข้างล่าง ถ้ามันเรื่องเดียวกัน มันจะเป็นไรไป

        เพื่อให้คำสอนศักดิ์สิทธิ์ขึ้น ก็พูดว่าธรรมะนี้ประทานมาจากเบื้องบน มาจากพระเจ้าเบื้องบน นี้มันก็ได้เหมือนกัน ทีนี้เราต้องการจะมีปัญญามองเห็นจริง ไม่ต้องเชื่ออะไรที่เรามองไม่เห็นตัว เราก็พูดว่าพระพุทธเจ้านี้เป็นมนุษย์ ท่านตรัสรู้แล้วท่านก็พูดอย่างมนุษย์ พูดในเมืองมนุษย์แล้ว ส่งขึ้นไปถึงพวกเทวดา นี่ก็พูดขึ้นไปมันก็ได้เหมือนกัน เพราะเรื่องที่พูดนั้นมันสามารถที่จะดับทุกข์ของมนุษย์ได้ คือเรื่องไม่เห็นแก่ตัวด้วยกัน เราอย่าใช้วิธีที่จะแดกดันกันให้มันเกิดความแตกต่างหรือเข้าใจกันไม่ได้ เราใช้วิธีที่เอาผลประโยชน์อันสูงสุดเป็นที่ตั้ง แล้วมันก็พูดกันได้

        ทุกศาสนาก็ต้องการให้มนุษย์ได้รับสิ่งที่ดีที่สุด ที่สูงสุดที่มนุษย์ควรจะได้รับ ไม่มีศาสนาไหนที่ต้องการให้มนุษย์ได้รับสิ่งที่เลวๆ หรือว่าธรรมดาสามัญ ทุกศาสนาก็จะแสดงออกมาในลักษณะที่จะให้มนุษย์ได้บรรลุ ได้ถึง ได้รับสิ่งที่สูงสุดที่มนุษย์ควรจะได้รับ

        ฉะนั้นเรามองเห็นหัวอกเขาหัวอกเรา ว่าล้วนแต่ต้องการจะให้มนุษย์ได้รับสิ่งที่ดีที่สุดที่มนุษย์ควรจะได้รับด้วยกันทั้งนั้น เราก็ไม่ต้องหาแง่ที่จะขัดขวางกัน หรือมีแง่อะไรสักนิดหนึ่งก็เอามาใช้แดกดันประชดประชันกัน เหมือนที่ได้กระทำกันมาแต่ก่อน ควรจะเลิกกันเสียที ในทุกศาสนาสอนเรื่องเดียวกัน ความมุ่งหมายอย่างเดียวกัน คือความจริงของธรรมชาติ เช่นเราต้องรักกัน ต้องถือว่าเป็นเพื่อนเกิด แก่ เจ็บ ตายด้วยกัน นี่มันเป็นความจริงของธรรมชาติ จะพูดในรูปประโยคอย่างอื่น อย่างไหนก็สุดแท้ หรือว่าใครเป็นผู้พูดผู้สั่งอะไรก็ได้ทั้งนั้น แต่ขอให้คนประพฤติอย่างนี้ก็แล้วกัน

        นี่ถ้าเราถือหลักกันอย่างนี้ แล้วเราก็จะทำการเปรียบเทียบระหว่างศาสนาได้ และก็ได้ผล คือทำให้เข้ากันได้ เมื่อพูดถึงศาสนาคริสต์กับศาสนาพุทธ มันก็มีผู้ทีได้พูดไว้ว่า มันมีอะไรเกี่ยวเนื่องกัน คือศาสนาในอินเดียได้เกิดขึ้นนมนานมาแล้ว ถือพระเจ้าอย่างบุคคล เป็นเทวดา เป็นสัตว์พิเศษอะไร นั่นเป็นพระเจ้า แล้วเกิดแบ่งแยกเป็นว่าพระเจ้านั้นมีองค์เดียว อีกพวกหนึ่งว่า พระเจ้ามีได้หลายองค์ เราต้องมีพระเจ้าหลายองค์ เราต้องมีพิธีที่จะทำให้ถูกในพระเจ้าทุกๆองค์ ทีนี้พวกที่ถือว่ามีองค์เดียวมันสู้ไม่ได้ ก็เลยอพยพไปทางทิศตะวันตก ไปเป็นต้นกำเนิดแห่งศาสนาของชนชาติเซมิติค คือศาสนายิว หรือศาสนาคริสเตียน นี่ในหลวงรัชกาลที่ 6 ท่านมีความเห็นอย่างนี้ เขียนไว้อย่างนี้ เชื่ออย่างนี้ อ้างหลักฐานต่างๆ มาว่าศาสนาของพวกเซมิติค หรือศาสนายิว ศาสนาคริสต์กระทั่งลงมาถึงศาสนาอิสลามนี้ ถือพระเจ้าองค์เดียว ก็คือพวกที่แยกออกไปจากอินเดีย ที่ถือศาสนามีพระเจ้าหลายองค์ อย่างนี้เป็นต้น

        เราจะมองไปในแง่ว่า มันเคยสัมพันธ์กัน องค์เดียวหรือหลายองค์ มันก็ล้วนแต่ทำให้อะไรเหมือนกัน เพียงแต่ว่าคำสั่งทั้งหมดนั้น มันมารวมอยู่ในพระเจ้าองค์เดียว หรือว่าแยกออกไปเป็นองค์ๆ อันนี้มันไม่แปลก ทีนี้ก็มีพระเจ้าอย่างบุคคล มีสิ่งสูงสุดเหนือมนุษย์อย่างบุคคล เกิดศาสนาพุทธขึ้นมาว่า ไม่มีบุคคล เราไม่ถือว่ามีบุคคล เราถือว่ามีสิ่งหนึ่งทำหน้าที่อย่างนั้นได้ โดยไม่ใช่บุคคลสิ่งนั้นคือธรรมะ หรือ พระธรรม หรือกฎของธรรมชาติ เช่นกฎของอิทัปปัจจยตา เป็นต้นทำหน้าที่สร้างโลก ควบคุมโลก ทำลายโลกอะไรก็ได้ เหมือนกับพระเจ้าทำได้ ทางฝ่ายนี้ก็แยกตัวออกมามีพระเจ้าที่มิใช่บุคคล ในเมื่อพวกโน้น สองพวก สามพวก ยังคงมีพระเจ้าอย่างบุคคล

        ทีนี้เรามาลองทำความเข้าใจกันดูเถอะว่า มันจะแปลกอะไรจะบุคคลหรือไม่บุคคล มันต้องมาดูตรงที่ว่าพระเจ้าต้องการทำอะไร พอไปดูเข้าจริง พระเจ้าต้องการให้ทำสิ่งที่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่มนุษย์ทุกคน ให้ทำลายความเห็นแก่ตัว รับใช้พระเจ้าด้วยการไม่เห็นแก่ตน ให้ไปเห็นแก่ผู้อื่น พระเจ้าต้องการให้ช่วยผู้อื่น เพราะฉะนั้นถ้าใครต้องการจะฟังคำสั่งพระเจ้า ก็ต้องไม่เห็นแก่ตัว และต้องเห็นแก่ผู้อื่น ทีนี้เราก็ต้องเชื่อพระเจ้า และทำตามพระเจ้า

        แล้วเขาพูดว่า เราต้องอ้อนวอนพระเจ้า เราก็ตีความคำว่า อ้อนวอนให้ถูกต้อง อ้อนวอนเหมือนขอทานนั้น มันก็อย่างหนึ่ง ทีนี้อ้อนวอนเพื่อทำให้ถูกใจ โดยไม่ต้องอ้อนวอนพิรี้พิไร แต่ว่าทำให้ถูกใจ เราพยายามประพฤติปฏิบัติธรรมะนี่ให้ถูกในพระเจ้า อย่างนี้เป็นการอ้อนวอนยิ่งกว่า เขาเรียกว่าคำอธิษฐาน จะเป็นการขอร้อง หรือเป็นการชมเชย หรือเป็นการอะไรต่อพระเจ้า ก็ต้องทำอย่างอธิษฐาน นี่แปลว่าตั้งใจมั่นที่จะกระทำให้ถูกใจของพระเจ้ามากว่า ถ้าถือว่าพระเจ้าเป็นคน ก็ทำให้ถูกใจคน ถ้าถือว่าพระเจ้าเป็นธรรม เป็นกฎของธรรม ก็ทำให้ถูกต้องตามกฎของธรรม ประพฤติให้ถูกให้ตรงตามกฎของพระธรรม นั่นแหละคืออ้อนวอนพระเจ้า เพราะว่าได้ทำให้ถูกใจพระเจ้า แล้วก็ได้รับผลตามที่ต้องการ

        ฉะนั้นไม่เป็นไรที่ศาสนาฝ่ายโน้นเขาจะมีพระเจ้าอย่างคน แล้วก็อ้อนวอนพระเจ้าอย่างขออะไรจากคน มันก็ได้เหมือนกัน เขามีวิธีการอย่างนั้น แต่ในที่สุดเขาก็มีการอธิษฐาน ทำให้ตรงตามความประสงค์ของพระเจ้า คือประพฤติดีนั่นแหละ ที่นี่เราก็ไม่มีพระเจ้าอย่างคน แต่มีพระเจ้าอย่างธรรม ก็เลยต้องอ้อนวอนด้วยการปฏิบัติให้ตรงตามกฎของพระธรรม แล้วผลก็ได้รับมาอย่างเดียวกันและคืออยู่เป็นสุข ผาสุกอยู่ด้วยกัน

        หลักธรรมในศาสนามันตรงกันอย่างนี้ ถ้าคุณมีใจเป็นกลาง ไม่เข้าข้างใครกันเสียก่อน แล้วไปศึกษาดูให้เห็นชัด ว่าศาสนาโน้นเขาก็เรียกอย่างโน้น ฝ่ายโน้น กับศาสนานี้ก็คือฝ่ายพุทธนี้ มันก็ต้องการจะไม่ให้มีตัวกู เป็นของกู นี่คำนี้พูดหยาบคาย ฟังดูแล้วหยาบคายระคายหู แต่ก็จำเป็นต้องใช้คำอย่างนี้ เพื่อประหยัดเวลา ถ้าเรามีพระเจ้า เราเชื่อพระเจ้า เราก็ไม่มีตัวกูเพราะว่ามีพระเจ้า ต้องการจะเรียกเอาตัวเราหรือตัวกูนี้ ไปเป็นของพระเจ้าหมด คือมอบให้แก่พระเจ้าหมด ตัวเราก็ไม่มีเหลือสำหรับจะมีกิเลส สำหรับจะเห็นแก่ตัว มันไม่มีตัวกูสำหรับจะเห็นแก่ตัว ถ้ามีพระเจ้าจริงๆนะ ถ้าพวกฝ่ายโน้นอย่ามีพระเจ้ากันแต่ปาก ถ้าเขามีพระเจ้ากันจริงๆแล้ว เขาก็จะไม่มีตัวกูของกูเหมือนกัน เพราะยกให้พระเจ้าหมด ถวายพระเจ้าหมด ไปทำตามคำสั่งของพระเจ้าหมด แม้แต่จะต้องตายอย่างนี้เขาก็ถือว่าเป็นความประสงค์ของพระเจ้า เพราะฉะนั้นเขาไม่เป็นทุกข์ เขาไม่มีปัญหาเพราะความเจ็บไข้หรือความตาย เพราะเขายกให้พระเจ้าเสียแล้ว เขาก็ไม่มีปัญหาเรื่องเจ็บเรื่องตาย ก็ไม่มีตัวกู เพราะเขาเชื่อหรือถือพระเจ้า

        ส่วนชาวพุทธเรานี้ ก็ถือไม่มีตัวกูเพราะมองเห็นตามที่เป็นจริงว่า มันไม่มีตัวกู เมื่อจะเจ็บจะตายก็ไม่ต้องเป็นทุกข์ เพราะว่ามันเป็นธรรมดาที่จะต้องเป็นอย่างนั้น ที่จะต้องเป็นไปตามกฎแห่งอิทัปปัจจยตา หรืออนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ก็ไม่เป็นทุกข์เพราะความเจ็บหรือความตาย ถ้ามันเป็นพุทธบริษัทจริง มันก็ไม่เป็นทุกข์จริง ถ้ามันยังกลัวเจ็บ กลัวตาย ยังร้องโวยวายอยู่ มันก็ไม่เป็นพุทธบริษัท ยังไม่เห็นธรรมะจริง ยังไม่เข้าถึงพระเจ้าที่เป็นธรรมะจริง เดี๋ยวมันจะสู้พวกที่เขามีความเชื่อในพระเจ้า แล้วก็ไม่กลัวเจ็บกลัวตายไม่ได้ก็ได้นะ ระวังให้ดี

        เดี่ยวนี้เป็นอันว่า จะไม่มีตัวกูด้วยกันทั้งนั้น พวกหนึ่งไม่มีตัวกูเพราะยกให้พระเจ้าหมด พวกหนึ่งไม่มีตัวกูเพราะมองเห็นตามที่เป็นจริงว่า มันไม่มีตัวกู มันเหมือนกันตรงที่ไม่มีตัวกูสำหรับที่จะเป็นทุกข์ ฉะนั้นเราก็ควรจะไปด้วยกันไป คือแต่งงานด้วยกันได้ ไม่มีความทุกข์ ผัวจะเป็นคริสตัง เมียจะเป็นพุทธบริษัท มันก็ได้ ถ้ามันเข้าถึงธรรมะอันแท้จริงอย่างนี้ ขอให้ลองคิดกันในรูปนี้

        สิ่งสูงสุดสำหรับมนุษย์ ก็คือความไม่มีทุกข์เลย ทุกศาสนาต้องการให้ทุกคนได้รับสิ่งสูงสุด ก็คือความไม่มีทุกข์เลย ไม่อาจจะเป็นทุกข์เลย เหมือนกับได้ของวิเศษอะไรมาแล้วทำให้ไม่มีทุกข์เลย เราจะได้ของวิเศษนี้มาจากไหน ฝ่ายโน้นเขาจะถือว่า จากความเชื่อในพระเจ้า จากการมอบอะไรทั้งหมดให้พระเจ้า เราก็พูดได้ว่า เราก็ได้มาจากการที่เรารู้จักปล่อยวาง รู้จักธรรมะ รู้จักสิ่งทั้งปวงตามที่เป็นจริง รู้จักธรรมะในข้อนี้แล้วจิตมันก็ปล่อยวาง มันก็ไม่มีทุกข์ เรียกว่าทุกฝ่ายไม่มีทุกข์ แม้ว่ามีวิธีที่จะปฏิบัติมันเดินกันคนละรูป แต่มันก็เป็นเพียงวิธีภายนอก เนื้อแท้ก็เหมือนกัน คือไม่มีตัวกู ต้องทำให้ถึงจุดที่ไม่มีตัวกูเสียก่อน ตรงนี้จะเหมือนกัน แล้วก็ไม่มีทุกข์  เอาตัวกูไปให้พระเจ้าเสียก็ได้ เอาตัวกูให้สลายทำลายไปเสีย เพราะเห็นว่าโดยแท้จริงมีแต่ธรรมชาติ มันไม่มีตัวกู อย่างนี้ก็ได้ ฉะนั้นเรามีวิธีที่จะทำให้หมดตัวกู แม้จะแตกต่างกันบ้างก็ไม่เป็นไร มันเหมือนกับกินยา ไม่ต้องกินยาอย่างเดียวกัน ขนานเดียวกันหมดทุกคน มันก็แก้โรคเดียวกันได้ เพราะมันมีอะไรที่เหมาะสำหรับบุคคลแต่ละคนอยู่แล้ว

        เราถือว่ามันต่างกันแต่เปลือกข้างนอก หรือจุดเริ่มต้น จุดตั้งต้น เพราะว่าเรามันเกิดมาต่างกัน ช่วยพิจารณาดูข้อนี้ ว่าเรามันเกิดมาต่างกัน โดยภูมิประเทศ เกิดประเทศที่ต่างกัน เกิดในยุคสมัยที่ต่างกัน เกิดในหมู่บุคคลทีมีวัฒนธรรมต่างกัน เช่นว่าพุทธศาสนาเกิดในประเทศอินเดีย ตั้ง 2500 ปีมาแล้ว ต่อมาราวๆ 500 ปี คริสต์ศาสนาจึงเกิด แล้วต่อมาอีกราวๆ 500 ปี ศาสนาอิสลามจึงเกิดต่างกันตั้งห้าร้อยๆ ปี แล้วเกิดในภูมิประเทศที่ต่างกัน ในหมู่บุคคลที่มันถือวัฒนธรรมต่างกัน คนอยู่ในประเทศไหน ก็ถือวัฒนธรรมของประเทศนั้น ได้รับความรู้ขั้นต้น ขั้นพื้นฐาน ในบ้านในเมือง มีขนบธรรมเนียมที่ต่างกัน ต่างกันอย่างยิ่งก็ในแง่ของความยึดถือ ยึดถือผีสางเทวดา มีความเชื่อในสิ่งที่มองไม่เห็นตัวเป็นพื้นฐานอย่างนั้นมาก่อน นี่ก็พวกหนึ่ง แล้วอีกพวกหนึ่งไม่ยึดถืออย่างนั้น นิยมสติปัญญา ถือเหตุผลเป็นหลัก นี่ก็เป็นอีกพวกหนึ่ง เขาเรียกว่ามันมีรากฐานแห่งจิตใจต่างกันเสียแล้ว มันจึงต้องมีจุดตั้งต้นที่ต่างกัน เปรียบเหมือนกับคนหนึ่งอยู่ทางทิศเหนือ คนหนึ่งอยู่ทางทิศใต้ คนหนึ่งทางทิศตะวันอก คนหนึ่งทิศตะวันตกแล้วล้วนแต่จะเดินเข้ามาถึงจุดศูนย์กลางด้วยกันทั้งนั้น แล้วมันจะเดินเหมือนกันได้อย่างไร เพราะมันมาจากจุดที่ตั้งต้นต่างกัน มันก็ต้องแตกต่างกันบ้าง แต่เมื่อเดินมาถึงจุดศูนย์กลาง มันก็ต้องเหมือนกันทั้งนั้น ไม่ว่าจะเดินมาจากทิศตะวันออก ตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ฉะนั้นเราต้องให้อภัย เราต้องยินยอมให้สำหรับความแตกต่างกันในขั้นพิธีรีตอง ในขั้นที่เป็นจุดตั้งต้น หรือพิธีการ วิธีการ แล้วก็มาให้ได้ผลที่ว่า มันได้สิ่งที่ดีที่สุดที่มนุษย์ควรจะได้ มันรวมอยู่เป็นจุดกลางที่นั่น คือพอมาถึงนั้นแล้ว ไม่รู้จักเป็นทุกข์อะไรอีกต่อไป ไม่มีความทุกข์อะไรอีกต่อไป ทำอย่างไรๆ ก็ไม่มีความทุกข์ได้อีกต่อไป

        ที่จุดตรงนั้น พวกหนึ่งเขาจะเรียกชื่อว่า เมืองพระเจ้า ก็ตามใจเขาสิ เขาจะถือว่าบ้านพระเจ้า เมืองพระเจ้า เขาเข้าไปหาพระเจ้าไปอยู่กับพระเจ้าในเมืองพระเจ้า ทีนี้เราอยากจะเรียกจุดตรงนั้นว่าพระนิพพาน ก็ต้องตามใจเราบ้างสิ เมื่ออยากจะเรียกว่าพระนิพพานเราก็ควรจะเรียกได้ เอากันแต่ว่าที่ตรงนั้นมันไม่มีความทุกข์เลย เมื่อคนขึ้นมาถึงจุดที่ไม่มีความเห็นแก่ตัวแล้ว มันก็ไม่มีความทุกข์เลย มันก็เรียกว่า ได้รับสิ่งที่ดีที่สุดที่มนุษย์ควรจะได้รับด้วยกันทั้งนั้น แล้วเราจะไปดูถูกดูหมิ่นกันทำไม ให้มันเกิดการแตกแยก เป็นศัตรูกัน ในเมื่อมันไม่มีเหตุผลอะไรที่จะเกลียดชังกัน เป็นศัตรูกัน เพราะทุกคนมันก็ตะเกียกตะกายเพื่อจะให้ได้สิ่งที่สูงสุด ที่ดีที่สุดหรับมนุษย์ด้วยกันทั้งนั้นแล้ว และศาสนาทุกศาสนาก็มีความมุ่งหมายอย่างเดียวกันนี้

        ที่เขานิยมแบ่งกัน ให้เห็นชัดๆหน่อย เขาแบ่งกันอย่างนี้ เรียกพวกที่หนึ่งว่าปัญญาธิกะ พวกนี้อาศัยสติปัญญาเป็นเบื้องหน้าที่จะสำเร็จประโยชน์ในการไปถึงจุดนั้นได้ ด้วยอำนาจของปัญญา พวกนี้เรียกว่าปัญญาธิกะ ทีนี้พวกถัดไป เรียกว่า วิริยาธิกะ นี่อาศัยกำลังจิตเป็นเบื้องหน้า เขาไม่อาศัยปัญญา เขาอาศัยกำลังจิตเป็นเบื้องหน้า พวกที่สาม เรียกว่า ศรัทธาธิกะ พวกนี้อาศัยศรัทธา (ความเชื่อ) เป็นเบื้องหน้า

        จะยกตัวอย่างให้เข้าใจง่ายๆ ว่า เมื่อความทุกข์เกิดขึ้นพวกหนึ่งก็อาศัยสติปัญญา คิดแก้ไขด้วยสติปัญญา ให้ปลง ให้วางอะไรทำนองนั้น โดยอาศัยการเห็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ด้วยปัญญาดับทุกข์ได้ ทีนี้อีกพวกถัดไป เขาทำอย่างนั้นไม่ได้ เขาก็ใช้กำลังจิต เขามีวิธีฝึกฝนอบรมจิตให้จิตเข้มเข็ง ให้รู้สึกไม่เป็นทุกข์ได้ เขามีวิธีบังคับจิตให้เข้มแข็ง ไม่ให้มีความรู้สึกที่เป็นทุกข์ ให้มีความรู้สึกที่เฉยได้ ที่ปกติได้ ไม่เป็นทุกข์ อย่างนี้เป็นพวกที่ใช้กำลังจิต เรียกว่า วิริยาธิกะ ทีนี้อีกพวกหนึ่งเขาทำสองอย่างแรกไม่ได้ เขาก็ทำตามวิธีของเขา คือมีศรัทธา เขามีความเชื่ออย่างสูงสุดในพระเจ้า มีความเชื่อในพระเจ้าดีกว่า เขาเห็นว่าความทุกข์นี้ เป็นการเรียกร้องของพระเจ้า เป็นความต้องการของพระเจ้า แม้แต่ความตายก็เถอะ อย่าว่าแต่ความทุกข์ความเจ็บปวดเลย ความเจ็บก็ดี ความตายก็ดี ที่มาถึงเรานี้ มันเป็นความประสงค์ของพระเจ้า เขามีความเชื่ออย่างนี้ เด็ดขาด เต็มที เขากลับยินดีเสียอีกเพราะเขารักพระเจ้า เขาบูชาพระเจ้า เมื่อเป็นความประสงค์ของพระเจ้าเขาก็ดีใจ ไม่เป็นทุกข์เพราะความเจ็บหรือความไข้ เขาอาศัยศรัทธา อย่างนี้ก็ขจัดความรู้สึกที่เป็นทุกข์ได้ นี่ก็เรียกว่าพวกที่อาศัยศรัทธาเป็นเบื้องหน้า

        ทีนี้เมื่อต่างคนต่างมีวิธีของตัว ทำให้จิตไม่รู้สึกเป็นทุกข์ ก็ได้สิ ควรจะถือว่ามันได้ด้วยกันทั้งนั้น แม้ว่าคนสามพวกนี้จะมาพบกันเข้า มันควรจะทะเลาะกันไหม ควรจะดูถูกดูหมิ่นกันไหม มันควรจะเป็นเพื่อนกันมากกว่า ข้อที่ว่าแม้เราจะมีวิธีต่างกัน แต่เราก็สามารถทำให้ได้รับผลอย่างเดียวกัน ฟังแล้วมันก็ไม่น่าเชื่อ แล้วเราก็เข้าข้างตัวเองเสมอ เพราะเรามันถูกอบรมสั่งสอนมาแต่ในทางของปัญญา เราไม่สามารถจะฝึกฝนจิตให้เข้มแข็ง บังคับความรู้สึกเด็ดขาด ไม่รู้สึกเป็นทุกข์เลย เราก็ไม่สามารถ หรือว่าเราไม่สามารถจะมีความศรัทธามีอะไรชนิดนั้น เราไม่มีศรัทธาในพระเจ้า เพราะเราไม่ได้รับการสั่งสอนมาอย่างนั้น ดังนั้นศรัทธาในสิ่งนั้นก็ไม่มี ก็ไม่อาจจะดับทุกข์ได้ด้วยอำนาจของศรัทธา เรามีศรัทธาชนิดอื่นเป็นเบื้องต้นเป็นส่วนประกอบของเรื่องปัญญา มันไม่เข้มแข็งเหมือนพวกที่มีศรัทธาแข็งกล้า เชื่อจนความคิดเป็นอย่างอื่นไม่ได้ คิดได้เพียงอย่างเดียวว่า นี่เป็นความต้องการของพระเจ้า แล้วเขาก็ไม่เป็นทุกข์

        ทีนี้สมมติว่า คนหนึ่งถือศรัทธาเป็นเบื้องหน้า เช่นถือคริสเตียน และคนหนึ่งถือพุทธเป็นเบื้องหน้า ถือปัญญา แล้วเขาจะแต่งงานเป็นผัวเมียกัน มันจะอยู่ด้วยกันได้ไหม ถ้ามันโง่มัวแต่จะเอาเปลือกนอกมาวัดกัน มันก็อยู่กันไม่ได้ แต่ถ้ามันเอาข้างในเนื้อแท้มาเปรียบเทียบกัน มันก็อยู่ด้วยกันได้ เพราะมันอยู่ด้วยจิตใจชนิดที่ไม่เป็นทุกข์ได้ด้วยกัน นี่ประโยชน์ของการทำความเข้าใจกันในระหว่างศาสนา มันจะช่วยให้มนุษย์อยู่กันอย่างปกติสุขอย่างนี้ แม้ในเรื่องของจิตใจ ซึ่งเป็นเรื่องสูงสุด ส่วนเรื่องข้างนอก เรื่องสังคม เรื่องทำมาหากิน เรื่องอยู่อย่างโลกๆ นี้ มันก็ได้ ทำความเข้าใจในระหว่างศาสนาแล้ว ก็ไม่ต้องมีการกระทบกระทั่งอะไร อย่างเดี๋ยวนี้เราชอบพูดกันสั้นๆ ง่ายกันทั่วไปว่า ทุกศาสนาต้องการให้ทำดี ถ้าถือแต่เพียงเท่านั้นมันก็หมดปัญญา ทำให้มันดีแล้วก็ไม่มีปัญหา

        แต่เดี๋ยวนี้เราไปไกลถึงกับว่า แม้ในทางจิตใจที่จะไม่รู้สึกเป็นทุกข์ ก็ยอมรับว่าเรามีวิธีต่างกัน โดยหลักเบื้อต้นมันต่างกัน แล้วก็ไปหาจุดปลายด้วยกัน คือมีจิตใจที่ปราศจากตัวกู แล้วก็ไม่เป็นทุกข์

        ทีนี้เราดูกันข้อสุดท้าย ว่าเราในโลกนี้ เท่าที่มันเป็นอยู่ในเวลานี้ มันแก้ไม่ได้เสียแล้ว มันช่วยไม่ได้เสียแล้ว ที่จะไม่ให้ถือศาสนาต่างกัน ในโลกปัจจุบันนี้ทำไม่ได้แล้ว ที่จะให้มีแต่เพียงศาสนาเดียว ต้องมีถือศาสนาต่างกัน ทีนี้เราก็ทำให้มันเป็นศาสนาเดียวกันโดยหัวใจ โดยเนื้อใน โดยดวงวิญญาณ ให้ทุกศาสนามันเป็นศาสนาเดียวกัน คือเป็นวิธีการที่จะทำจิตใจให้ปราศจากความเห็นแก่ตัว ไม่มีตัวกู ไม่มีของกู ก็ไม่เกิดความทุกข์ใดๆได้ มันเหมือนกันได้อย่างนี้ มันก็เท่ากับว่าเราทำให้ทุกศาสนาที่มีอยู่ในโลกนี้มีหัวใจเป็นอันเดียวกัน หรือทำให้ศาสนาเป็นศาสนาเดียวกัน

        อาตมาพูดเรื่องนี้ให้หัวข้อว่าไม่มีศาสนา อย่าเอาเปลือกนอกเป็นหลัก เช่นเดียวกับน้ำ เอาน้ำคลองมากลั่นมันก็ได้น้ำกลั่น เอาน้ำฝนมากลั่นมันก็ได้น้ำกลั่น เอาน้ำปัสสาวะมากลั่นมันก็ได้น้ำกลั่น เอาน้ำครำใต้ถุนมากลั่นมันก็ได้น้ำกลั่น คือเอาน้ำอะไรมากลั่น ในที่สุดมันก็ได้น้ำกลั่นทั้งนั้น และน้ำกลั่นนั้นมันต้องเหมือนกันไปหมด ฉะนั้นเราทำน้ำทุกชนิดให้เป็นน้ำเดียวกัน โดยข้างในน้ำมันมีน้ำกลั่น

        ทำศาสนาทุกศาสนาให้เป็นศาสนาเดียวกัน โดยที่ดับทุกข์ด้วยความไม่เห็นแก่ตัวกู ศาสนาไหนที่มีอยู่ในเวลานี้ ในโลกนี้ ที่สอนไม่ให้เห็นแก่ตัวแล้วมีน้ำกลั่นทั้งนั้น คือมีเนื้อแท้ของการที่จะดับทุกข์ได้ด้วยกันทั้งนั้น ถ้าไปสอนให้มีกิเลสมีตัวกู ไม่ต้องเอามารวม เราไม่เรียกว่าศาสนาด้วย จะวางกฎตายตัวลงไปว่าถ้าสอนให้เห็นแก่ตัวแล้วไม่ใช่ศาสนา ต้องสอนทำลายความเห็นแก่ตัวแล้วก็เป็นศาสนา เอามาทำเป็นศาสนาเดียวกันได้ แม้ว่าจะมีพิธีการที่ต่างกัน เหมือนกับน้ำทุกน้ำเอามากลั่นแล้วได้น้ำกลั่น แม้จะใช้เครื่องกลั่นคนละอย่างก็ไม่เป็นไร เพราะว่าเครื่องกลั่นน้ำมีหลายแบบ เอาแบบไหนมาก็ได้ กลั่นน้ำอะไรก็ได้ แล้วก็ออกมาเป็นน้ำกลั่น นั่นก็น้ำเดียวกัน

        นี่เราใช้วิธีที่ฉลาดปรองดองกัน ให้ทุกคนเอาหัวใจเนื้อแท้ของศาสนาของตนๆ มากองลงเป็นเดิมพันเพื่อจะเปรียบเทียบกัน แล้วมันก็จะเข้ากันได้ทุกศาสนา มันเข้ากันได้ มันก็เป็นผลดีแก่มนุษย์ในระหว่างชาติก็ดี ภายในชาติก็ดี ในระหว่างญาติก็ดี ในระหว่างบุคคลก็ดี แม้ในระหว่างผัวเมียก็ดี ให้เขามีความเข้าใจกันได้เกี่ยวกับศาสนา ก็ไม่ความทุกข์เลย

        เดี๋ยวนี้เรามันจะต้องต่างกัน เพราะมันไปสอนให้ถือศาสนาต่างกัน หรือถือวัฒนธรรมต่างกัน มันไม่เหมาะที่จะรับวิธีของศาสนาบางศาสนา มันเหมาะเพียงแต่จะรับวิธีของบางศาสนา คือศาสนาที่เราถืออยู่ อีกทีหนึ่งเราก็ถูกโลกบีบคั้นในทางการเมือง ให้มนุษย์บางกลุ่มถูกบังคับให้ถือศาสนา เช่นว่า ตามที่เขาเชื่อกัน ศาสนาอิสลามเข้ามาในอินเดีย ก็เปลี่ยนให้ประชาชนที่ถือศาสนาฮินดูอยู่ก่อนนั้นเปลี่ยนมาถือศาสนาอิสลามก็มาก หรือหมู่เกาะนี่ ชวา สุมาตรา แหลมมลายูนี่ ก่อนนี้ถือพุทธ เพิ่งเปลี่ยนมาถือศาสนาอิสลาม เพราะเมื่ออิสลามเข้ามาชนะบีบบังคับให้ถือศาสนาอิสลาม อย่างนี้มันก็ต้องถือนะ ไม่ถือมันตาย ทีนี้มันเกิดศาสนาที่ต่างกันเพราะเหตุนี้ มันช่วยไม่ได้ ข้อนี้มันแก้ไม่ได้ เพราะโลกมันต้องเป็นอย่างนี้

        สรุปความว่า โลกนี้มันต้องมีศาสนาหลายศาสนา โดยรูปแบบ เพราะต่างพวกต่างก็ถือ และถ้าปัญหามันเกิดขึ้นเนื่องจากศาสนาแล้ว เราอาจจะแก้ได้ โดยทำให้เข้าเป็นศาสนาเดียวกันโดยหัวใจ โดยใจความ ด้วยวิธีอย่างที่ได้กล่าวมาแล้วอย่างย่อๆ และเราจะได้ศึกษารายละเดียวของศาสนาอื่นให้เข้าใจ จนเห็นว่ามันเข้ากันได้ทุกๆ ศาสนา

        แต่อย่าลืมว่า เดี๋ยวนี้พวกเราไม่เข้าใจแม้แต่ศาสนาของตนๆเอง ชาวพุทธยังไม่เข้าใจศาสนาพุทธ พูดอย่างนี้จะว่าอย่างไร มันจะดูถูกกันมากไปหรือ อาตมาพูดว่า แม้แต่ชาวพุทธมันก็ยังไม่เข้าใจหัวใจของศาสนาพุทธ ในเมื่อชาวคริสต์ หรือชาวมุสลิม เขายังไม่เข้าใจถึงหัวใจของศาสนาของเขาบ้าง มันก็ควรจะได้รับอภัย แล้วเราไม่ทะเลาะกันเพราะเหตุนี้ มาชวนกันใหม่ ทุกคนมาเข้าใจถึงหัวใจของศาสนาของตนๆ แล้วเอาสิ่งนั้นมาเปรียบเทียบกัน มันก็จะไปด้วยกันได้ คือความไม่เห็นแก่ตัว

        ศาสนาที่เป็นศาสนาแท้ๆ จะทำลายความเห็นแก่ตน ให้ไปเห็นแก่สิ่งอื่น แก่พระเจ้าก็ได้ แก่ธรรมะก็ได้ มันก็เลยหมดปัญหาที่ว่า เรามันภายนอกถือศาสนาต่างกัน แต่ภายในเราถือศาสนาเดียวกัน คือไม่มีความทุกข์เลย ดับทุกข์ได้หมดด้วยความไม่เห็นแก่ตัว ใครจะอาศัยปัญญาก็ได้ ใครจะอาศัยการบังคับจิตก็ได้ ใครจะอาศัยความเชื่อก็ได้ ถ้ามันทำลายความเห็นแก่ตัวได้ก็ใช้ได้ด้วยกันทั้งนั้น ฉะนั้นถ้าใครถือศาสนาของตนจริง มันก็เท่ากับถือศาสนาอื่นด้วย เดียวนี้จะไม่ยอมกระมัง ที่นั่งอยู่ที่นี่คงจะไม่ยอม คืออาตมาจะพูดว่าถ้าเป็นพุทธจริงมันก็เป็นคริสต์ด้วย ถ้าเป็นคริสต์จริงมันก็เป็นพุทธด้วย หมายความว่าถ้าเป็นคริสต์จริง มันต้องไม่มีความเห็นแก่ตัว มันก็เป็นพุทธด้วย ถ้าเป็นพุทธจริง มันไม่มีความเห็นแก่ตัว มันก็ต้องเป็นคริสต์ด้วย

        คนที่มีปัญญาเขาพูดกันอย่างนี้แล้ว ไม่ใช่อาตมาเป็นคนพูดคนแรก คนที่มีปัญญาในโลก เขาพูดกันมาอย่างนี้แล้ว เช่น มหาตมะคานธีเป็นต้น ถ้าเป็นพุทธจริง ก็เป็นคริสต์จริงโดยอัตโนมัติไม่ต้องไปรับถือหรอก คือมันไม่มีความเห็นแก่ตัว มันปฏิบัติเห็นแก่ผู้อื่น เข้ากันได้ เป็นคริสต์ที่ดีได้ ฉะนั้นขอให้จำไว้เถอะว่า ถ้าเราเป็นพุทธจริง เราก็จะเป็นศาสนาอื่นที่ดีที่จริงได้ด้วยเหมือนกัน คือทำลายความเห็นแก่ตัว หมดความเห็นแก่ตัว ไม่ยึดถือตัวได้

        เมื่อพระฝรั่งมาใหม่ๆ มาเมืองไทย มาที่นี่ใหม่ๆ เขาแสดงท่าเหมือนกับอวดหรืออะไรก็ไม่ทราบ ว่าดูสิ ฉันเป็นฝรั่งแล้วจะมาถือพุทธ บวชเหลืองอ๋อยมาอย่างนี้  อาตมาบอกมันบ้า ถ้าคุณเป็นคริสต์จริง คุณก็ไม่ต้องมาบวชเป็นพุทธ  นี่เพราะถ้าคริสต์จริงมันก็ทำลายความเห็นแก่ตัว คุณก็ไม่ต้องมาถือพุทธ ไม่ต้องมาเปลี่ยนศาสนาให้เสียเวลา เขาโกรธ แล้วเขาด่าอาตมา นี่มันอย่างนี้ ฉะนั้นถ้าเราเป็นพุทธจริงก็ใช้ได้ เราเป็นคริสต์จริงก็ใช้ได้ ถ้าเราเป็นมุสลิมจริงก็ใช้ได้

        เรามุ่งหมายทำลายความเห็นแก่ตัว เพียงข้อเดียวเท่านั้นแหละ จะทำให้ทุกศาสนาเข้ากันได้ จะเป็นไปในลักษณะที่รวมกันได้ เป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตายด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้น ถ้าเราเห็นแก่ตัว เราก็เป็นกู มึงก็เป็นมึง กูก็เป็นกู เราเป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตาย กันไม่ได้ ฉะนั้นเราจะทำลายความเห็นแก่ตัวกู เราก็เป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตายด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้นได้

        เรื่องราวในวันนี้ เป็นการบรรยายครั้งแรก เป็นการปรารภเรื่องทำความเข้าใจระหว่างศาสนา ได้แสดงให้เห็นประโยชน์ของการศึกษาศาสนาเปรียบเทียบ เห็นความเป็นศาสนาเดียวกันโดยใจความ แล้วเราก็รักกันได้ทั้งโลก ไม่มีใครที่จะถือมึงถือกู มันก็อยู่เป็นผาสุก ไม่ต้องมีสงครามศาสนา ไม่ต้องอาศัยศาสนาเป็นเครื่องแบกแยกดินแดน หรือว่าทำอะไรต่างๆให้มันยุ่ง ประโยชน์มีอย่างมหาศาล หวังว่าท่านทั้งหลายคงไม่เห็นว่าเป็นการเสียเวลาเปล่าที่เราจะมาพูดกันถึงเรื่องการเปรียบเทียบกันระหว่างศาสนา แล้วฟังดูคล้ายๆ กับว่าอาตมาสอนคริสต์ศาสนาเสียแล้ว ไม่ใช่อย่างนั้น เป็นแต่เพียงบอกให้มองเห็นธรรมะ หรือธรรมะแท้ ที่มีอยู่ในศาสนาไหนก็ได้ คือความไม่เห็นแก่ตัวเท่านั้นเอง การบรรยายครั้งแรกนี้เป็นเพียงการปรารภเริ่ม การบรรยายที่จะมีต่อไปด้วยเรื่องความเข้าใจกันระหว่างศาสนา อาตมาขอยุติการบรรยายด้วยความสมควรแก่เวลาในวันนี้ไว้เพียงเท่านี้

(คัดจาก พุทธคริสต์ ในทัศนะท่านพุทธทาส

(ใจความแห่งคริสตธรรมเท่าที่พุทธบริษัทควรทราบ)

หน้า 1-32)